Тау баласы تاۋ بالاسى


a85ddfe5044997a6b335b4a6b22e6651d04a0897

Бүгінде бүкіл әлемде адамдарды бір-бірімен байланыстыратын, іздегенді табыстыратын жаңаша ақпарат құралы­­­на айналған әлеуметтік желілерді пайдаланбайтындар кем­де-кем. Бұл желілердің біздің күнделікті өміріміздің бір бөлі­гіне айналғаны сонша, кейбір жерде қазіргі өсіп келе жатқан өскелең ұрпақты Faceboоk, Twitter ұрпағы деп те айтып жатады.

 

Біздің елімізде де әлеуметтік желілерді пайдаланушылар өте көп, жастары мен жасамысы, тіпті, үйдегі жеңгелеріміздің өзі осы желілерге кіріп алған. Осылардың ішінде адамның жасына қарай ең көп тіркелгені Facebook әлеуметтік желісі болып саналады. Бұл желіге біздің де біраздан бері тіркеліп, сол арқылы пікірталастарға үн қосып, өзіміздің газетке шыққан дүниелерді де жұртшылыққа жеткізіп жатқан жайымыз бар. Осыдан екі жыл бұрын Facebook арқылы Моңғолияның Баян-Өлгей аймағында тұратын қандасымыз Жанарбек Ақыбиұлы­мен танысудың сәті түсті. Содан бері екеуміз, ол Алтайдың арғы бетіндегі, біз бергі бетіндегі жаңалықтармен бөлісіп, жақын араласып келеміз. Жәкең – альпинист, халықаралық дәрежедегі спорт шебері. Баян-Өлгей аймағының жыл адамы және ең таңдаулы спортшысы болған. Кезінде мемлекеттік Еңбек құрметі медалімен марапатталған, Спорт және білім министрліктерінің әртүрлі сыйлықтарының иегері.

 

 Жақында Жәкеңмен тағы бір хабарласып, одан «Егемен Қазақстанға» өзінің сүйікті кәсібі – альпинизм, яғни биік шыңдарды бағындыру туралы айтып беруін өтінген едік. Ол бірден келісті. «Маған осы желі арқылы сұрақтарыңды жібер. Мен оған жауаптарымды жазып жіберейін», деді. Біз де бірден клавиатурада «келістік» деп жазып, сұрақтарымызды жібер­­дік. Бүгін біз интернетте сол сұрақ-жауап пішінінде өрбіген әңгі­мені оқырмандар назарына ұсынуды жөн көріп отырмыз.

 

– Әуелі өзіңіздің шыққан таулары­ңыз­­ды санамалап берсеңіз.

 

– Мен моңғол еліндегі биік таулар басында мәңгі мұзбен көмкерілген барлық шыңдарға шықтым. Ең биігі саналатын Бесбоғда шыңдарына 60 рет шығыппын.

 

– 60 рет? Көп екен. Басқа қандай тауларға шықтыңыз?

 

– Шетел шыңдарына алғаш рет 1994 жы­лы шықтым. Бұл Түркияның 4000 метр­лік биік Бурса шыңы болатын. Одан кейін Алатаудың Тұйық суына, 2002 жылы Тянь-Шаньның 6400 метр биік мәрмәр дуал шыңына, Алтай тауларының 4506 метр биік­тегі шыңы – Белухаға шықтым.

 

2009 жылы Кавказ тауларының ең биік шыңы – 5642 метрлік Эльбрус шыңына, Көк­шетаудағы Бурабай, Семейдегі Орда, Шыңғыстаудағы Хан тауына шықтым. Қазір шетелден келген әлем альпинистері мен Мемлекеттік тау спорт комитетінің бағдар­ла­масына сәйкес Моңғолиядағы қазақ жас­тарын ертіп, оларды мұздақ шыңдарға шы­ғарып жүрмін.

 

– Моңғолияның президентін тауға ертіп шыққаныңызды баянөлгейлік қан­­дастар мақтанышпен айтады екен. Моңғолияның қай президентін қай тауға шығарып жүрсіз?

 

– 2006 жылы Моңғолия Шыңғыс ханнан бері ел атанғалы 800 жылдық торқалы тойын ЮНЕСКО көлемінде атап өтті. Соған байланысты ел президенті Моңғол Алтайы­ның ең биік шыңына шығатын болды. Сол кезде маған президентті шың басына алып шығу жауапкершілігі жүктелді. Моңғолия басшысы және үш парламент мүшесі бар жалпы саны 41 адамды мұзарт шың басына шығар­дық. Сол шыңға шыққанда оған «Ұлы Моң­ғол» деген жаңа ат бердік. Содан кейін моң­ғол халқы өте ырымшыл ғой, Бейжің Олимпиадасына апаратын ел бай­рағын мұзарт Цамбгарав тауының ең биік шыңына шыға­ратын болды. Бұған президент Намбарын Энхбаярдың өзі бастама көтеріп, өзі тағы да шыңға шықты. Мен сол кезде деректі фильм түсіруші операторды қорғаушының міндетін атқардым. Нәтижесі әсерлі болды. Сол жолы ел президентімен бірге шың басында жел­біреткен байра­ғы­мыз Бейжің Олимпиадасында екі мәрте көкке көтеріліп, тарихта тұңғыш рет екі алтын медальға қол жет­кі­зіл­ді. Олимпиада ел есінде мәңгі қалды.

 

– Қазақстаннан Моңғолияға барып, сізбен бірге тауда болған қандастарыңыз болды ма?

 

– Қазақ елінің кәсіпқой альпинистерімен бірге бола алмасам да, Ерлан Қарин деген азаматпен жақсы таныспын. Ол Қазақ­­­стан­да «Нұр Отан» партиясының хатшысы екен. Екеуміз соңғы үш жыл қатарынан Моңғо­лияның даласын кезіп, Алтай шыңдарының маңын шарлап жүрміз. Оның мақсаты – сонау біздің 3 000 жылдық тарихы бар таста­ғы жазу-сызуды және балбал тастарды фо­тоға түсіру. Маған оның не көріп, нені фо­тоға түсірсе де суреттерін елдегі барлық ақпарат құралдарына жариялайтыны ұнай­ды. Сосын мені Ерекеңнің қазақтың ұлан байтақ даласын ерте заманда бабалары­мыз­дың найзаның ұшымен, білектің күшімен, өзіндік әскери тәсіл, қару-жарағымен қор­ғағанын көрсетіп, көне қару түрлерін жи­нас­тырып, бір жебенің өзінің қазақ тілінде жүзге тарта аты бар екенін жазып-сызып, көпшілікке паш етуі қатты қызықтырды. Содан мен де тау-даладан садақтың жебе ұштарын жинастырып жүретін болдым. «Дала жебенің ұштарымен, тарихи деректермен менмұндалап жатыр. Солар әлі де анықтап, зерттеп, қазақы көзбен қарауды қажет етеді», дейді ол.

 

– Жәке, сіз әлемнің 30-ға тарта мемле­ке­ті альпинистерінің тобын басқарып Ал­тай­дың асқар шыңдарын бағындырып жүр­сіз. Шетелдіктер сізден нені көргісі ке­леді, ал сіз олардың бойынан не байқап жүресіз?

 

– Бірде Испаниядан келген ерлі-зайыпты қос отбасымен Алтай шыңдарын армансыз бағындырдық. Сапар соңында маған қатты разы болғаны сонша уақыттарының азды­ғына қарамай бір күн әңгімеге ерік бердік, қыза-қыза сөздерімді бейнежазбаға түсіріп те алды. Абылайхан заманынан қазақ же­рі­не қозғалған көштің Қытайды басып бүгінгі Моңғол даласына жетіп енді қайта ұзақ жылдар отардан болған қазақ елі егемендік алысымен қандастарымның Қазақстанға көшіп жатқанын, қандай қиын заманды бастан кешірсе де бабалар ұлттық рухты жо­ғалт­пау үшін қасық қаны қалғанша, ұрпа­ғын аман алып қалу үшін осындай тра­ге­диялық көштің орын алғанын әнгіме­ледім, жылап отырып тыңдады. Бұрында бұл жайлы шет жағалап естігендерін айтты. Өзімді атамекеннен жырақта туғыздыртқан озбыр ұлттың озбырлығын әлем туристеріне аямай әшкерелеп айтып беремін. Ішімдегі қатқан шерді осылайда шығарам да. Еуропа мен АҚШ туристері көбісі қазақтың басынан өткен бұл трагедиядан хабары бар екенін айтып жатады. Ұлттық рух демекші, олар да өздерінің көне салт-дәстүрлерінің жоғалып бара жатқанын, бүгінгі жастар көненің көзін елемейтінін қынжыла айтатындары көп. Бірақ ұлтжанды азаматтардың арқасында әр сатыдағы ақ­парат арқылы әр түрлі бағдарламамен және жоғарғы дең­гейде сыйлық ұсынылып, қы­зық­тырып, насихаттау жұмыстарын жүргі­зіп жүргендерін жасырмады. Мұндай ұлт­жандылықты наси­хаттауға келгенде көбінде жеке ауқатты кә­сіпкерлер тарапынан ықпал мен белсенділік де өте жоғары болады екен.

 

– Тауға шыққанда қандай да бір оқи­ғалар болды ма?

 

– Қауіп, қатер, қызықты оқиғалар әр тауға барған сайын кезігіп тұрады. Мына бір оқиға әлі есімнен кетпейді. 2009 жылы Кавказдағы Эльбрус шыңын бағындыруға төрт моңғол әріптесіммен бірге барып едік. Ұланбатырдан шыққан пойызымыз Бурят­тардың Улан-Удэсін, одан кейін Новосібірді басып өтіп, Кавказ тауларына да жеттік. Пойыздан түскен соң, такси ұстап тауға кеттік. Орысшамыз шамалы. Кавказдық­тар­дың тілін қалай түсінеміз деп бір-бірімізге қараймыз. Арасында картамызға қарап жолдан жаңылмасақ болды деп өзімізді жұба­тып қоямыз. Сөйтіп жүргенде, мына қызық­ты қараңыз, маған кезіккендердің бәрі қазақ тілінде сайрап қоя береді. Мен қиналмай жол бағдарымызды біліп отырдым. Артынан елге келген соң әріптестерім «Жанарбек түркі тектес халықтардың барлығының ті­лін біледі екен. Олармен ана тіліндей еркін сөйлесті», – деп таңғала айтып жүрді. Ол жердегі халықтың әйелдері мен басқа да адамдары туристердің жан-жақтан Эльбурус тауына ағылып жататындықтан, тау етегіндегі туристік базада қозы терісінен істелген ұлттық тымақ пен қол кәде бұйымдарын сатып, шағын бизнес жасайды екен. Бірде соларға барып суреттерін тамашалап жүрсем, «Әй бала, қай ұлтсың?» – дейді біреуі. «Қазақпын» десем, олар да қазақша сайрап қоя берді. Өзім де таңқалып «Ойбай! Ел болып жабылып қазақтарға қа­зақ­ша сөйлете алмай жүрсек, сендер қазақ тілін қайдан ұғып алғансыңдар?» – деп қоя­мын. Сөйтсем, олар Кеңес одағы кезінде Қазақстанға пойызбен жөнелтіліп, жер ауда­рылған халық екен. Кеңес одағы ыдыраған соң атамекендеріне қайта оралыпты. Маған кезіккендердің бәрі де Алматы облысынан кеткендер екен. «Қазақ­станды сағындық» деп, таныс-тамырларын еске ала, қазақ­тардың қонақжайлылығын айтып тауыса алар емес. Маған «Тегің қазақ қой, Алматы жаққа барып жатсаң сәлем айт» – деп кейбірі қазақ достарының мекен-жайын жазып та берді. Тіпті, қандастарым көшіп жатқанда, қаражат болмай қинал­ғанда «Мен бай емеспін, бірақ өзіме деп жинаған ақшамды берейін, еліңе жетіп ал»,– деген қазақ азаматының берген ақшасымен еліме жетіп алғанмын. Тірі болып, ауқаттанып алсам, мен жақсылығыңды қайтарамын», деп көзіне жас алған апаның сөзін естігенде, ана мәрт қазақтың ерлігінен Еуропа құр­лығының ең биік мұздақ шы­ңының түбінде тұрып керемет әсер алдым.

 

– Жәке, осы қазақты альпинист халық дей аламыз ба?

 

– Менің ойымша, иә. Қазақ тауға тым құмар халық. Оның бір айғағы – хал­қы­мыз­дың тым ертеден қыран баптап,тазы ер­тіп тау кезген халық екендігінде. Анау көне ғасырдан бізге жеткен тастағы қашал­ған суреттерге қарап отырсаң, халқымыз­дың тір­лі­гі таудан алшақ кетпегенін бай­қай­мыз. Бас­қыншы жауларын тауға апарып әр түрлі әдіс-тәсілмен қырып-жойып жіберген аңыз-әң­гімелерде де көп кездеседі, соған қарағанда қазаққа тау таңсық емес, қазақтар тау тілін жақсы меңгеріп қана қоймай, оны өз өмір­леріне байланыстыра білген, сондықтан қазақ­ты тау құмар халық деп айта аламын.

 

Қазақтар ежелден бүркіт баптап келген халық. Ал балапанды ұясынан ұшарда алып баптағанда ғана ол нағыз мінезді қыран болмақ. Ондай балапандар таулар­дың ең қиын қиялы, құз жартастардағы ұяларда болады. Міне, қазақтар осы балапанды алу үшін де сол адам аяғы тимеген шыңдарға өрмелеп, басын қатерге тігер болса, онда неге қазақ­тар­дың тау перзенті екенін жоққа шығарамыз? Еуро­па­лықтар тау спортын альпинизм дей­ді, ол тер­миннің шығу тегіне тереңдесек, Еу­ро­падағы Альпі тауларына алғаш бір дә­рігер мен бал өсіру­шінің асқарлы мұздақ­тар­ға шығамыз деп қайта-қайта барып жүр­генін көрген жұрт әне Альпілер, Альпіші­лер кетіп барады деп жү­ріп, тау спортына қатысты альпинизм тер­минін қалыптас­тыр­ды. Бұған 100 жылдан астам уақыт болды. Ал біздің қазақтың шың-құзға шығып жүр­гені тым әріден бастал­ғанын жоғарыда айттым. Тіп­ті, қа­зақ ақын­дардың да «тау ұлымын» – деп жыр­лауы да, Абайдың өз өлеңдерінде де тауды сипаттайтыны тегін емес. Қазақ биіктерге алысқа қарап үйренген тау баласы ғой.

 

– Туризм әлемінде гид деген сөз бар ғой. Бұл барлық халықтың санасына сіңіп болды. Оны біз қазақшалап жолбасшы деп те аударып жүрміз. Осы кәсіп қазаққа таңсық па?

 

– Түпкі ойыңды түсіндім. Гидтер (guaid) жайлы ойды әріден қарауға болады. Қазақ­тың аңыз әңгімелерінде жолсерік, жолбасшы жайлы аңыз көп, солардың ең бір кереметі – сақ дәуіріндегі Шырақ жайлы. Онда тұтқиылдан шабуыл жасаған парсылар сақтарды бір-біріне қоспай қырғынға ұшырата бастайды. Сақ көсемдері күш алып келе жатқан жаулардан қалай қорға­намыз, қалай құтыламыз деп бастары қатып қиналып жатқанда мал бағып жүріп-ақ қазақ даласын жетік білетін Шырақ көсем­деріне келіп: «Мен туған жерім өскен ортамды жауға таптатпаймын. Сендер менің бала-шағамды бағамын деп уәде берсеңдер мен жауды өзім-ақ тойтарам» деп келісімге келеді де, бет-аузын тіліп, қанын сорғала­тып, парсылардың алдынан шығады. Сол кезде ол: «Сендер келеді дегенде мен шамамыз келмейді, соғыспайық, берілейік деп едім, мені бет аузымды тілгілеп өлтірмекші болды, мен әрең қашып құтылдым» дегенде парсылар сеніп қалады. Сосын ол пар­сы­ларға: «Мен өшімді алам, сендер көмек қылсаңдар, олар жайбарақат жатқанда үсті­нем түсіремін, қане, мен жол бастайын», – дейді. Соғыстың бұл қулық-сұмдық түрін жақсы білетін парсылар құп көріп, Шы­рақтың артынан ереді. Қазақ сахарасын жақсы білетін Шырақ оларды 8 күн бастап жүріп, азық-суы таусылғанда қулығын айтыпты. Дарийдың алданғанын біліп, қол­бас­ы Ранасбат қылышын қынабынан суырып алып, Шыраққа тұра ұмтылады. Өлі­м­нен қорықпаған Шырақ тәкаппарлықпен Ранасбатқа қарсы қарап: «Жеңіске жетті деген осы! Атажұртымды жаулап алмақ болып Дарий I патша бастаған қанқұйлы жауды жалғыз өзім шөлге қамап, қырып тастадым. Төрт жақтарың бетпақ дала, қалай жүрсеңдер де шөлден өлесіңдер. Ал менде ешбір арман жоқ. Қаным кіндігім кесілген туған жерде төгіледі, денем осында көмі­леді» – деген екен. Ашуға булыққан Ранасбат қылышпен Шырақты шауып өлтірге­німен, қай жақтан келіп, қай жаққа барарын білмей дағдарған қалың әскер шөл мен аштыққа ұрынып, шетінен өліп көмусіз қалыпты. Ал туған жерін өз қанымен қорғап қалған Шырақтың есімі мен рухы күні бүгінге дейін Қазақ даласында жаңғырып асқақтап келеді. Міне, бүгінгі ағылшынша гид (жолбасшы) деп жүрген кәсіптің біздің бабалар 517 жылдың өзінде соғыс өнеріне тамаша пайдаланып қойғанын бабалардан бізге жеткен аңыздардан байқаймыз.

 

Бүгінгі таңда жолсерік қызметін заман­ға сай жетілдіріп дамытсақ, ұтпасақ еш ұтылмаймыз. Себебі, туризмді дамы­тудың бірде-бір жолы – жол серіктердің дархан қазақ далаларын аралатып қана қоймай әр тасы суына дейін сөйлете алар білімі мен өз мамандығын жетік менгергені жоғары дең­гейде болуы керектігін қажет ететінін басты назарда ұстаған абзал.

 

– Әңгімеңізге рахмет.

 

 Әнгімелескен Дастан КЕНЖАЛИН.

http://www.egemen.kz/?p=330490

http://www.egemen.kz/tote/?p=1748

http://baiolke.com/?p=2782

http://kaznews.mn/index.php/interview/330-taubalasi

http://archive.today/dIZEY

 

«تاۋ بالاسى

 

27 03 2012|

 

سەيسەنبى، 27 ناۋرىز، 2012
بۇگىندە بۇكىل الەمدە ادامداردى ءبىر-بىرىمەن بايلانىستىراتىن، ىزدەگەندى تابىستىراتىن جاڭاشا اقپارات قۇرالىنا اينالعان الەۋمەتتىك جەلىلەردى پايدالانبايتىندار كەمدە-كەم. بۇل جەلىلەردىڭ ءبىزدىڭ كۇندەلىكتى ءومىرىمىزدىڭ ءبىر بولىگىنە اينالعانى سونشا، كەيبىر جەردە قازىرگى ءوسىپ كەلە جاتقان وسكەلەڭ ۇرپاقتى Faceboоk Twitter ۇرپاعى دەپ تە ايتىپ جاتادى.

ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دە الەۋمەتتىك جەلىلەردى پايدالانۋشىلار وتە كوپ، جاستارى مەن جاسامىسى، ءتىپتى، ۇيدەگى جەڭگەلەرىمىزدىڭ ءوزى وسى جەلىلەرگە كىرىپ العان. وسىلاردىڭ ىشىندە ادامنىڭ جاسىنا قاراي ەڭ كوپ تىركەلگەنى Facebook الەۋمەتتىك جەلىسى بولىپ سانالادى. بۇل جەلىگە ءبىزدىڭ دە ءبىرازدان بەرى تىركەلىپ، سول ارقىلى پىكىرتالاستارعا ءۇن قوسىپ، ءوزىمىزدىڭ گازەتكە شىققان دۇنيەلەردى دە جۇرتشىلىققا جەتكىزىپ جاتقان جايىمىز بار. وسىدان ەكى جىل بۇرىن Facebook ارقىلى موڭعوليانىڭ بايان-ولگەي ايماعىندا تۇراتىن قانداسىمىز جاناربەك اقىبي ۇلىمەن تانىسۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. سودان بەرى ەكەۋمىز، ول التايدىڭ ارعى بەتىندەگى، ءبىز بەرگى بەتىندەگى جاڭالىقتارمەن ءبولىسىپ، جاقىن ارالاسىپ كەلەمىز. جاكەڭ-الپينيست، حالىقارالىق دارەجەدەگى سپورت شەبەرى. بايان-ولگەي ايماعىنىڭ جىل ادامى جانە ەڭ تاڭداۋلى سپورتشىسى بولعان. كەزىندە مەملەكەتتىك ەڭبەك قۇرمەتى مەدالىمەن ماراپاتتالعان، سپورت جانە ءبىلىم مينيسترلىكتەرىنىڭ ءارتۇرلى سىيلىقتارىنىڭ يەگەرى.

جاقىندا جاكەڭمەن تاعى ءبىر حابارلاسىپ، ودان «ەگەمەن قازاقستانعا» ءوزىنىڭ سۇيىكتى كاسىبى-الپينيزم، ياعني بيىك شىڭداردى باعىندىرۋ تۋرالى ايتىپ بەرۋىن وتىنگەن ەدىك. ول بىردەن كەلىستى. «ماعان وسى جەلى ارقىلى سۇراقتارىڭدى جىبەر. مەن وعان جاۋاپتارىمدى جازىپ جىبەرەيىن»، دەدى. ءبىز دە بىردەن كلاۆياتۋرادا «كەلىستىك» دەپ جازىپ، سۇراقتارىمىزدى جىبەردىك. بۇگىن ءبىز ينتەرنەتتە سول سۇراق-جاۋاپ پىشىنىندە وربىگەن اڭگىمەنى وقىرماندار نازارىنا ۇسىنۋدى ءجون كورىپ وتىرمىز.

-اۋەلى ءوزىڭىزدىڭ شىققان تاۋلارىڭىزدى سانامالاپ بەرسەڭىز.

-مەن موڭعول ەلىندەگى بيىك تاۋلار باسىندا ماڭگى مۇزبەن كومكەرىلگەن بارلىق شىڭدارعا شىقتىم. ەڭ بيىگى سانالاتىن بەسبوعدا شىڭدارىنا 60 رەت شىعىپپىن.

60 رەت؟ كوپ ەكەن. باسقا قانداي تاۋلارعا شىقتىڭىز

-شەتەل شىڭدارىنا العاش رەت 1994 جىلى شىقتىم. بۇل تۇركيانىڭ 4000 مەترلىك بيىك بۋرسا شىڭى بولاتىن. ودان كەيىن الاتاۋدىڭ تۇيىق سۋىنا، 2002 جىلى تيان-شاننىڭ 6400 مەتر بيىك ءمارمار دۋال شىڭىنا، التاي تاۋلارىنىڭ 4506 مەتر بيىكتەگى شىڭى-بەلۋحاعا شىقتىم.

2009 جىلى كاۆكاز تاۋلارىنىڭ ەڭ بيىك شىڭى-5642 مەترلىك ەلبرۋس شىڭىنا، كوكشەتاۋداعى بۋراباي، سەمەيدەگى وردا، شىڭعىستاۋداعى حان تاۋىنا شىقتىم. قازىر شەتەلدەن كەلگەن الەم الپينيستەرى مەن مەملەكەتتىك تاۋ سپورت كوميتەتىنىڭ باعدارلاماسىنا سايكەس موڭعولياداعى قازاق جاستارىن ەرتىپ، ولاردى مۇزداق شىڭدارعا شىعارىپ ءجۇرمىن.

موڭعوليانىڭ پرەزيدەنتىن تاۋعا ەرتىپ شىققانىڭىزدى بايانولگەيلىك قانداستار ماقتانىشپەن ايتادى ەكەن. موڭعوليانىڭ قاي پرەزيدەنتىن قاي تاۋعا شىعارىپ ءجۇرسىز؟

-2006 جىلى موڭعوليا شىڭعىس حاننان بەرى ەل اتانعالى 800 جىلدىق تورقالى تويىن يۋنەسكو كولەمىندە اتاپ ءوتتى. سوعان بايلانىستى ەل پرەزيدەنتى موڭعول التايىنىڭ ەڭ بيىك شىڭىنا شىعاتىن بولدى. سول كەزدە ماعان پرەزيدەنتتى شىڭ باسىنا الىپ شىعۋ جاۋاپكەرشىلىگى جۇكتەلدى. موڭعوليا باسشىسى جانە ءۇش پارلامەنت مۇشەسى بار جالپى سانى 41 ادامدى مۇزارت شىڭ باسىنا شىعاردىق. سول شىڭعا شىققاندا وعان «ۇلى موڭعول» دەگەن جاڭا ات بەردىك. سودان كەيىن موڭعول حالقى وتە ىرىمشىل عوي، بەيجىڭ وليمپياداسىنا اپاراتىن ەل بايراعىن مۇزارت تسامبگاراۆ تاۋىنىڭ ەڭ بيىك شىڭىنا شىعاراتىن بولدى. بۇعان پرەزيدەنت نامبارىن ەنحباياردىڭ ءوزى باستاما كوتەرىپ، ءوزى تاعى دا شىڭعا شىقتى. مەن سول كەزدە دەرەكتى فيلم ءتۇسىرۋشى وپەراتوردى قورعاۋشىنىڭ مىندەتىن اتقاردىم. ناتيجەسى اسەرلى بولدى. سول جولى ەل پرەزيدەنتىمەن بىرگە شىڭ باسىندا جەلبىرەتكەن بايراعىمىز بەيجىڭ وليمپياداسىندا ەكى مارتە كوككە كوتەرىلىپ، تاريحتا تۇڭعىش رەت ەكى التىن مەدالعا قول جەتكىزىلدى. وليمپيادا ەل ەسىندە ماڭگى قالدى.

قازاقستاننان موڭعولياعا بارىپ، سىزبەن بىرگە تاۋدا بولعان قانداستارىڭىز بولدى ما؟

-قازاق ەلىنىڭ كاسىپقوي الپينيستەرىمەن بىرگە بولا الماسام دا، ەرلان قارين دەگەن ازاماتپەن جاقسى تانىسپىن. ول قازاقستاندا «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ حاتشىسى ەكەن. ەكەۋمىز سوڭعى ءۇش جىل قاتارىنان موڭعوليانىڭ دالاسىن كەزىپ، التاي شىڭدارىنىڭ ماڭىن شارلاپ ءجۇرمىز. ونىڭ ماقساتى-سوناۋ ءبىزدىڭ000 3  جىلدىق تاريحى بار تاستاعى جازۋ-سىزۋدى جانە بالبال تاستاردى فوتوعا ءتۇسىرۋ. ماعان ونىڭ نە كورىپ، نەنى فوتوعا تۇسىرسە دە سۋرەتتەرىن ەلدەگى بارلىق اقپارات قۇرالدارىنا جاريالايتىنى ۇنايدى. سوسىن مەنى ەرەكەڭنىڭ قازاقتىڭ ۇلان بايتاق دالاسىن ەرتە زاماندا بابالارىمىزدىڭ نايزانىڭ ۇشىمەن، بىلەكتىڭ كۇشىمەن، وزىندىك اسكەري ءتاسىل، قارۋ-جاراعىمەن قورعاعانىن كورسەتىپ، كونە قارۋ تۇرلەرىن جيناستىرىپ، ءبىر جەبەنىڭ ءوزىنىڭ قازاق تىلىندە جۇزگە تارتا اتى بار ەكەنىن جازىپ-سىزىپ، كوپشىلىككە پاش ەتۋى قاتتى قىزىقتىردى. سودان مەن دە تاۋ-دالادان ساداقتىڭ جەبە ۇشتارىن جيناستىرىپ جۇرەتىن بولدىم. «دالا جەبەنىڭ ۇشتارىمەن، تاريحي دەرەكتەرمەن مەنمۇندالاپ جاتىر. سولار ءالى دە انىقتاپ، زەرتتەپ، قازاقى كوزبەن قاراۋدى قاجەت ەتەدى»، دەيدى ول.

جاكە، ءسىز الەمنىڭ 30-عا تارتا مەملەكەتى الپينيستەرىنىڭ توبىن باسقارىپ التايدىڭ اسقار شىڭدارىن باعىندىرىپ ءجۇرسىز. شەتەلدىكتەر سىزدەن نەنى كورگىسى كەلەدى، ال ءسىز ولاردىڭ بويىنان نە بايقاپ جۇرەسىز؟

-بىردە يسپانيادان كەلگەن ەرلى-زايىپتى قوس وتباسىمەن التاي شىڭدارىن ارمانسىز باعىندىردىق. ساپار سوڭىندا ماعان قاتتى رازى بولعانى سونشا ۋاقىتتارىنىڭ ازدىعىنا قاراماي ءبىر كۇن اڭگىمەگە ەرىك بەردىك، قىزا-قىزا سوزدەرىمدى بەينەجازباعا ءتۇسىرىپ تە الدى. ابىلايحان زامانىنان قازاق جەرىنە قوزعالعان كوشتىڭ قىتايدى باسىپ بۇگىنگى موڭعول دالاسىنا جەتىپ ەندى قايتا ۇزاق جىلدار وتاردان بولعان قازاق ەلى ەگەمەندىك الىسىمەن قانداستارىمنىڭ قازاقستانعا كوشىپ جاتقانىن، قانداي قيىن زاماندى باستان كەشىرسە دە بابالار ۇلتتىق رۋحتى جوعالتپاۋ ءۇشىن قاسىق قانى قالعانشا، ۇرپاعىن امان الىپ قالۋ ءۇشىن وسىنداي تراگەديالىق كوشتىڭ ورىن العانىن انگىمەلەدىم، جىلاپ وتىرىپ تىڭدادى. بۇرىندا بۇل جايلى شەت جاعالاپ ەستىگەندەرىن ايتتى. ءوزىمدى اتامەكەننەن جىراقتا تۋعىزدىرتقان وزبىر ۇلتتىڭ وزبىرلىعىن الەم تۋريستەرىنە اياماي اشكەرەلەپ ايتىپ بەرەمىن. ىشىمدەگى قاتقان شەردى وسىلايدا شىعارام دا. ەۋروپا مەن اقش تۋريستەرى كوبىسى قازاقتىڭ باسىنان وتكەن بۇل تراگەديادان حابارى بار ەكەنىن ايتىپ جاتادى. ۇلتتىق رۋح دەمەكشى، ولار دا وزدەرىنىڭ كونە سالت-داستۇرلەرىنىڭ جوعالىپ بارا جاتقانىن، بۇگىنگى جاستار كونەنىڭ كوزىن ەلەمەيتىنىن قىنجىلا ايتاتىندارى كوپ. ءبىراق ۇلتجاندى ازاماتتاردىڭ ارقاسىندا ءار ساتىداعى اقپارات ارقىلى ءار ءتۇرلى باعدارلامامەن جانە جوعارعى دەڭگەيدە سىيلىق ۇسىنىلىپ، قىزىقتىرىپ، ناسيحاتتاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ جۇرگەندەرىن جاسىرمادى. مۇنداي ۇلتجاندىلىقتى ناسيحاتتاۋعا كەلگەندە كوبىندە جەكە اۋقاتتى كاسىپكەرلەر تاراپىنان ىقپال مەن بەلسەندىلىك دە وتە جوعارى بولادى ەكەن.

تاۋعا شىققاندا قانداي دا ءبىر وقيعالار بولدى ما؟

-ءقاۋىپ، قاتەر، قىزىقتى وقيعالار ءار تاۋعا بارعان سايىن كەزىگىپ تۇرادى. مىنا ءبىر وقيعا ءالى ەسىمنەن كەتپەيدى. 2009 جىلى كاۆكازداعى ەلبرۋس شىڭىن باعىندىرۋعا ءتورت موڭعول ارىپتەسىممەن بىرگە بارىپ ەدىك. ۇلانباتىردان شىققان پويىزىمىز بۋرياتتاردىڭ ۋلان-ۋدەسىن، ودان كەيىن ءنوۆوسىبىردى باسىپ ءوتىپ، كاۆكاز تاۋلارىنا دا جەتتىك. پويىزدان تۇسكەن سوڭ، تاكسي ۇستاپ تاۋعا كەتتىك. ورىسشامىز شامالى. كاۆكازدىقتاردىڭ ءتىلىن قالاي تۇسىنەمىز دەپ ءبىر-بىرىمىزگە قارايمىز. اراسىندا كارتامىزعا قاراپ جولدان جاڭىلماساق بولدى دەپ ءوزىمىزدى جۇباتىپ قويامىز. ءسويتىپ جۇرگەندە، مىنا قىزىقتى قاراڭىز، ماعان كەزىككەندەردىڭ ءبارى قازاق تىلىندە سايراپ قويا بەرەدى. مەن قينالماي جول باعدارىمىزدى ءبىلىپ وتىردىم. ارتىنان ەلگە كەلگەن سوڭ ارىپتەستەرىم «جاناربەك تۇركى تەكتەس حالىقتاردىڭ بارلىعىنىڭ ءتىلىن بىلەدى ەكەن. ولارمەن انا تىلىندەي ەركىن سويلەستى»، -دەپ تاڭعالا ايتىپ ءجۇردى. ول جەردەگى حالىقتىڭ ايەلدەرى مەن باسقا دا ادامدارى تۋريستەردىڭ جان-جاقتان ەلبۋرۋس تاۋىنا اعىلىپ جاتاتىندىقتان، تاۋ ەتەگىندەگى تۋريستىك بازادا قوزى تەرىسىنەن ىستەلگەن ۇلتتىق تىماق پەن قول كادە بۇيىمدارىن ساتىپ، شاعىن بيزنەس جاسايدى ەكەن. بىردە سولارعا بارىپ سۋرەتتەرىن تاماشالاپ جۇرسەم، «ءاي بالا، قاي ۇلتسىڭ؟»-دەيدى بىرەۋى. «قازاقپىن» دەسەم، ولار دا قازاقشا سايراپ قويا بەردى. ءوزىم دە تاڭقالىپ «ويباي! ەل بولىپ جابىلىپ قازاقتارعا قازاقشا سويلەتە الماي جۇرسەك، سەندەر قازاق ءتىلىن قايدان ۇعىپ العانسىڭدار؟»-دەپ قويامىن. سويتسەم، ولار كەڭەس وداعى كەزىندە قازاقستانعا پويىزبەن جونەلتىلىپ، جەر اۋدارىلعان حالىق ەكەن. كەڭەس وداعى ىدىراعان سوڭ اتامەكەندەرىنە قايتا ورالىپتى. ماعان كەزىككەندەردىڭ ءبارى دە الماتى وبلىسىنان كەتكەندەر ەكەن. «قازاقستاندى ساعىندىق» دەپ، تانىس-تامىرلارىن ەسكە الا، قازاقتاردىڭ قوناقجايلىلىعىن ايتىپ تاۋىسا الار ەمەس. ماعان «تەگىڭ قازاق قوي، الماتى جاققا بارىپ جاتساڭ سالەم ايت»-دەپ كەيبىرى قازاق دوستارىنىڭ مەكەن-جايىن جازىپ تا بەردى. ءتىپتى، قانداستارىم كوشىپ جاتقاندا، قاراجات بولماي قينالعاندا «مەن باي ەمەسپىن، ءبىراق وزىمە دەپ جيناعان اقشامدى بەرەيىن، ەلىڭە جەتىپ ال»،-دەگەن قازاق ازاماتىنىڭ بەرگەن اقشاسىمەن ەلىمە جەتىپ العانمىن. ءتىرى بولىپ، اۋقاتتانىپ السام، مەن جاقسىلىعىڭدى قايتارامىن»، دەپ كوزىنە جاس العان اپانىڭ ءسوزىن ەستىگەندە، انا ءمارت قازاقتىڭ ەرلىگىنەن ەۋروپا قۇرلىعىنىڭ ەڭ بيىك مۇزداق شىڭىنىڭ تۇبىندە تۇرىپ كەرەمەت اسەر الدىم.

جاكە، وسى قازاقتى الپينيست حالىق دەي الامىز با؟

-مەنىڭ ويىمشا، ءيا. قازاق تاۋعا تىم قۇمار حالىق. ونىڭ ءبىر ايعاعى-حالقىمىزدىڭ تىم ەرتەدەن قىران باپتاپ، تازى ەرتىپ تاۋ كەزگەن حالىق ەكەندىگىندە. اناۋ كونە عاسىردان بىزگە جەتكەن تاستاعى قاشالعان سۋرەتتەرگە قاراپ وتىرساڭ، حالقىمىزدىڭ تىرلىگى تاۋدان الشاق كەتپەگەنىن بايقايمىز. باسقىنشى جاۋلارىن تاۋعا اپارىپ ءار ءتۇرلى ءادىس-تاسىلمەن قىرىپ-جويىپ جىبەرگەن اڭىز-اڭگىمەلەردە دە كوپ كەزدەسەدى، سوعان قاراعاندا قازاققا تاۋ تاڭسىق ەمەس، قازاقتار تاۋ ءتىلىن جاقسى مەڭگەرىپ قانا قويماي، ونى ءوز ومىرلەرىنە بايلانىستىرا بىلگەن، سوندىقتان قازاقتى تاۋ قۇمار حالىق دەپ ايتا الامىن.

قازاقتار ەجەلدەن بۇركىت باپتاپ كەلگەن حالىق. ال بالاپاندى ۇياسىنان ۇشاردا الىپ باپتاعاندا عانا ول ناعىز مىنەزدى قىران بولماق. ونداي بالاپاندار تاۋلاردىڭ ەڭ قيىن قيالى، قۇز جارتاستارداعى ۇيالاردا بولادى. مىنە، قازاقتار وسى بالاپاندى الۋ ءۇشىن دە سول ادام اياعى تيمەگەن شىڭدارعا ورمەلەپ، باسىن قاتەرگە تىگەر بولسا، وندا نەگە قازاقتاردىڭ تاۋ پەرزەنتى ەكەنىن جوققا شىعارامىز؟ ەۋروپالىقتار تاۋ سپورتىن الپينيزم دەيدى، ول تەرميننىڭ شىعۋ تەگىنە تەرەڭدەسەك، ەۋروپاداعى ءالپى تاۋلارىنا العاش ءبىر دارىگەر مەن بال ءوسىرۋشىنىڭ اسقارلى مۇزداقتارعا شىعامىز دەپ قايتا-قايتا بارىپ جۇرگەنىن كورگەن جۇرت انە الپىلەر، الپىشىلەر كەتىپ بارادى دەپ ءجۇرىپ، تاۋ سپورتىنا قاتىستى الپينيزم تەرمينىن قالىپتاستىردى. بۇعان 100 جىلدان استام ۋاقىت بولدى. ال ءبىزدىڭ قازاقتىڭ شىڭ-قۇزعا شىعىپ جۇرگەنى تىم ارىدەن باستالعانىن جوعارىدا ايتتىم. ءتىپتى، قازاق اقىنداردىڭ دا «تاۋ ۇلىمىن»-دەپ جىرلاۋى دا، ابايدىڭ ءوز ولەڭدەرىندە دە تاۋدى سيپاتتايتىنى تەگىن ەمەس. قازاق بيىكتەرگە الىسقا قاراپ ۇيرەنگەن تاۋ بالاسى عوي.

تۋريزم الەمىندە گيد دەگەن ءسوز بار عوي. بۇل بارلىق حالىقتىڭ ساناسىنا ءسىڭىپ بولدى. ونى ءبىز قازاقشالاپ جولباسشى دەپ تە اۋدارىپ ءجۇرمىز. وسى كاسىپ قازاققا تاڭسىق پا؟
-تۇپكى ويىڭدى ءتۇسىندىم. گيدتەر (guaid) جايلى ويدى ارىدەن قاراۋعا بولادى. قازاقتىڭ اڭىز اڭگىمەلەرىندە جولسەرىك، جولباسشى جايلى اڭىز كوپ، سولاردىڭ ەڭ ءبىر كەرەمەتى-ساق داۋىرىندەگى شىراق جايلى. وندا تۇتقيىلدان شابۋىل جاساعان پارسىلار ساقتاردى ءبىر-بىرىنە قوسپاي قىرعىنعا ۇشىراتا باستايدى. ساق كوسەمدەرى كۇش الىپ كەلە جاتقان جاۋلاردان قالاي قورعانامىز، قالاي قۇتىلامىز دەپ باستارى قاتىپ قينالىپ جاتقاندا مال باعىپ ءجۇرىپ-اق قازاق دالاسىن جەتىك بىلەتىن شىراق كوسەمدەرىنە كەلىپ: «مەن تۋعان جەرىم وسكەن ورتامدى جاۋعا تاپتاتپايمىن. سەندەر مەنىڭ بالا-شاعامدى باعامىن دەپ ۋادە بەرسەڭدەر مەن جاۋدى ءوزىم-اق تويتارام» دەپ كەلىسىمگە كەلەدى دە، بەت-اۋزىن ءتىلىپ، قانىن سورعالاتىپ، پارسىلاردىڭ الدىنان شىعادى. سول كەزدە ول: «سەندەر كەلەدى دەگەندە مەن شامامىز كەلمەيدى، سوعىسپايىق، بەرىلەيىك دەپ ەدىم، مەنى بەت اۋزىمدى تىلگىلەپ ولتىرمەكشى بولدى، مەن ارەڭ قاشىپ قۇتىلدىم» دەگەندە پارسىلار سەنىپ قالادى. سوسىن ول پارسىلارعا: «مەن ءوشىمدى الام، سەندەر كومەك قىلساڭدار، ولار جايباراقات جاتقاندا ۇستىنەم تۇسىرەمىن، قانە، مەن جول باستايىن»، -دەيدى. سوعىستىڭ بۇل قۋلىق-سۇمدىق ءتۇرىن جاقسى بىلەتىن پارسىلار قۇپ كورىپ، شىراقتىڭ ارتىنان ەرەدى. قازاق ساحاراسىن جاقسى بىلەتىن شىراق ولاردى 8 كۇن باستاپ ءجۇرىپ، ازىق-سۋى تاۋسىلعاندا قۋلىعىن ايتىپتى. دارييدىڭ الدانعانىن ءبىلىپ، قولباسى راناسبات قىلىشىن قىنابىنان سۋىرىپ الىپ، شىراققا تۇرا ۇمتىلادى. ولىمنەن قورىقپاعان شىراق تاكاپپارلىقپەن راناسباتقا قارسى قاراپ: «جەڭىسكە جەتتى دەگەن وسى! اتاجۇرتىمدى جاۋلاپ الماق بولىپ داريي I پاتشا باستاعان قانقۇيلى جاۋدى جالعىز ءوزىم شولگە قاماپ، قىرىپ تاستادىم. ءتورت جاقتارىڭ بەتپاق دالا، قالاي جۇرسەڭدەر دە شولدەن ولەسىڭدەر. ال مەندە ەشبىر ارمان جوق. قانىم كىندىگىم كەسىلگەن تۋعان جەردە توگىلەدى، دەنەم وسىندا كومىلەدى»-دەگەن ەكەن. اشۋعا بۋلىققان راناسبات قىلىشپەن شىراقتى شاۋىپ ولتىرگەنىمەن، قاي جاقتان كەلىپ، قاي جاققا بارارىن بىلمەي داعدارعان قالىڭ اسكەر ءشول مەن اشتىققا ۇرىنىپ، شەتىنەن ءولىپ كومۋسىز قالىپتى. ال تۋعان جەرىن ءوز قانىمەن قورعاپ قالعان شىراقتىڭ ەسىمى مەن رۋحى كۇنى بۇگىنگە دەيىن قازاق دالاسىندا جاڭعىرىپ اسقاقتاپ كەلەدى. مىنە، بۇگىنگى اعىلشىنشا گيد (جولباسشى) دەپ جۇرگەن كاسىپتىڭ ءبىزدىڭ بابالار 517 جىلدىڭ وزىندە سوعىس ونەرىنە تاماشا پايدالانىپ قويعانىن بابالاردان بىزگە جەتكەن اڭىزداردان بايقايمىز.

بۇگىنگى تاڭدا جولسەرىك قىزمەتىن زامانعا ساي جەتىلدىرىپ دامىتساق، ۇتپاساق ەش ۇتىلمايمىز. سەبەبى، ءتۋريزمدى دامىتۋدىڭ بىردە-ءبىر جولى-جول سەرىكتەردىڭ دارحان قازاق دالالارىن ارالاتىپ قانا قويماي ءار تاسى سۋىنا دەيىن سويلەتە الار ءبىلىمى مەن ءوز ماماندىعىن جەتىك مەنگەرگەنى جوعارى دەڭگەيدە بولۋى كەرەكتىگىن قاجەت ەتەتىنىن باستى نازاردا ۇستاعان ابزال.

اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
انگىمەلەسكەن داستان كەنجالين.
سۋرەتتە: جاناربەك اقىبي.ۇلى

http://www.egemen.kz/?p=330490

http://www.egemen.kz/tote/?p=1748

http://archive.today/dIZEY

http://baiolke.com/?p=2782

http://kaznews.mn/index.php/interview/330-taubalasi

Advertisements

Janarbek

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Өзгерту )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Өзгерту )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Өзгерту )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Өзгерту )

Connecting to %s